miércoles, 29 de abril de 2026

“GUERNICA-GERNIKA”

 

 “GUERNICA-GERNIKA”


Hubo un nombre que aprendimos a pronunciar de dos maneras.
Guernica, dijeron unos,
como quien nombra desde la distancia,
como quien llega tarde a la historia o…

simplemente la oculta!

Gernika, dijeron otros, nosotros!
con la raíz en la boca,
con la tierra todavía latiendo en la palabra;

y el humo de bombas hecho NIEBLA.

Dos formas de decir lo mismo.
O tal vez no.

Porque hay nombres que traducen-la historia,,,
y nombres que recuerdan.

Guernica fue el eco que cruzó fronteras,
el grito que el mundo pudo entender.
Gernika, en cambio,
fue el susurro antiguo que no se rinde,
la memoria dicha hacia adentro,
el idioma y aliento que resiste incluso cuando todo arde.

Y entre ambas,
entre lo que se dice y lo que se siente,
vive un pueblo.

Un pueblo que no eligió ser símbolo,
pero aprendió a no desaparecer.

AITOR

domingo, 26 de abril de 2026

20 PASTORALAK

 


La expresión teatral popular dramática más completa y desarrollada de la literatura vasca es la pastoral de Zuberoa. Junto al bertsolarismo —la improvisación oral vasca— constituye uno de los pilares de la tradición cultural de Euskal Herria.

Nacida entre condicionantes históricos y geográficos propios, la pastoral evolucionó desde la tradición europea de los Misterios medievales y del Renacimiento hasta las representaciones actuales, donde predominan relatos históricos y biográficos, especialmente ligados al pueblo vasco.

Teatro, música, danza, memoria colectiva e identidad se funden en un género único que sigue vivo.

Comparto aquí una lista con enlace a 20 pastorales para descubrir esta joya del teatro popular vasco:


EDERLEZI PASTORALA

RENÉ CSSIN PASTORALA

GEREZIEN DENBORA PASTORALA

KATALINA de ERAUSO PASTORALA+

1963ko ZANTXO AZKARRA PASTORALA

JOANIKOT PASTORALA

DOMINGO GARAT PASTORALA

BELAKO ZALDDUNA PASTORALA

ANDERE SERORA PASTORALA

PIERRA LHANDE PASTORALA

KARMEN ETXALARKOA PASTORALA

TELESFORO MONZON PASTORALA

SIMONE VEIL PASTORALA

MADDIREN TRAJERIA PASTORALA

SIBASTARRAK PASTORALA

KETARIATIK MUNDURA "nano" PASATORALA

"Inexa de Gaxen" PASTORALA

"Ligetx Koblakaria(k)" PASTORALA

JEAN PITRAU PASTORALA







sábado, 25 de abril de 2026

CRYSTAL PITE-MENSAJE DIA INTERNACIONAL DE LA DANZA

 


Gizakia mugitu egiten da —gure besoak luzatzen dira, gure belaunak tolestu, gure buruek baiezkoa egiten dute, bularra bildu, bizkarra arkutu; jauzi egiten dugu, sorbaldak uzkurtzen ditugu, ukabilak estutzen ditugu, elkar altxatzen dugu eta baita elkarrengandik urrundu ere. Hori guztia hizkuntza da, ekintza bezainbeste. Gorputzak beharraz, porrotaz, ausardiaz, etsipenaz, desiraz, poztasunaz, anbibalentziaz, frustrazioaz, maitasunaz esateko duena da. Irudi horiek zentzuz beteta agertzen dira gure buruan, gorputzean purutasun erradikalez sentitu baititugu —hunkituak izan baikara.


Dantzariak gara, denok. Bizitzak mugitzen gaitu; bizitzak dantzarazten gaitu. Arnasa bezain iheskorra, hezurrak bezain zehatza, dantza gugandik egina dago. Espazioa zizelkatzen dugu. Gorputzarekin idazten dugu hitzik gabeko hizkuntza batean, eta, hala ere, sakon ulertzen gara. Dantzan, graziaz bizi dugu barneko espazioa zein ingurukoa.

Bizitza bezala, dantza uneoro sortu eta desegiten da; maitasuna bezala, arrazoitik harago dago.
Gorputza leku bat izango balitz bezala ulertzea gustatzen zait; izatea sostengatzen eta forma hartzen duen lurralde gisa. Dantzan ari garenean, sakonki inplikatuta gaude egote horretan.

Hau 2026 hasieran idatzi dut, gure munduan zapalkuntza, astinaldia eta sufrimendua amaigabeak diruditen garaian. Egunero, gizakiok elkarri egiteko gai garen izugarrikeria ikusita, eta pertsonen eta planetaren aurkako indarkeria ikaragarria finantzatu eta elikatzen duen botere-makineria ikusita, dantzak erantzun erraza dirudi, baita alferrikakoa ere. Zaila da irudikatzea zer egin dezakeen dantzari batek errotikako eraldaketa eta sendatzea premiaz behar dituen mundu batean.

Eta, hala ere —artea, itxaropena bezala, maitasun modu bat da. Hondamendian ere sortzailea, arteak gogortzen den burua urtu eta sendatzen duen ukendu gisa jokatzen du. Gure buruari eusteko espazio bat da, galderen aurrean —elkarrekin— beste modu batean agertzekoa: ez albistetan bezala, ez dokumentaletan edo hezkuntzan bezala, ez iritzian eta sare sozialetan bezala, ez aktibismoan eta protestetan bezala, nahiz eta haiekin bateraezina ez izan.

Sormenaren bidez, erresistentzia eta itxaropena pilatzen ditugu ausardia, jakin-mina, zaintza eta lankidetzaren bidez. Dantzan, eta hura sortzeko ekintzan, aurkitzen dugu gizateria bere azken porrot kolektiboa baino zerbait gehiago dela frogatzen duen seinalea.
Baina dantzak ez du justifikaziorik ez azalpenik behar. Gugandik egina dago eta, hala ere, ez digu ezer zor. Dantzak bizitzeko prest dagoen gorputz bat besterik ez du behar. Leku horretatik, adierazi ezin dela itzul dezake, gure eta ezezagunaren arteko bitartekari gisa jokatuta.

Unean-unean agertzen diren edertasunaren aztarna iheskor horiek hunkitzen gaituzte. Eta dantza zein haren desagerpena gorpuztean, gure iragankortasuna gogoratzen dugu. Aldi berean, adi bagaude, dantzak, noizean behin, arimaren distira bat eskain diezaguke.

Crystal Pite

viernes, 24 de abril de 2026

LA TRASMISION TRADICIONAL DE LOS JAUZI

 "JAUZI" DIRELAKOEN TRANSMISIO TRADIZIONALA / LA TRANSMISIÓN TRADICIONAL DE LOS “JAUZI” (Hiru paragrafotan)


"Jauziak" (baztandarrekin batera "Mutil dantzak") Pirinioen iparraldeko aurpegian (Lapurdi, Nafarroa Beherea, Zuberoa, Nafarroa, Biarne, Landak, etab.) artaz eta mimoz kontserbatutako altxor tradizionaleko harribitxia da. Dantza horiek bi modalitate edo bertsio dituzte: urratsak- edo airekoak – antrexatak-, eta "jauziak" (Muxikoak, Millafrangarrak, Baztandarrak, Azkaindarrak, Xibandiarrak, Lapurtar Motxak, etab.) eta "segidak" (Hegi, Ostalerrak, Marianak edo Aitzina pika, Ahuntxa, etab.). Eremu geografiko zabal horretan, familia, auzo, herri edo eskualdeetan beren ekarpen tekniko, forma edo estilo melodiko-koreografikoak banatzeko hasi ziren jauziak taldeko musikari eta maisu-talde interesgarria loratu zen.

Hamar eta hamabi urte bitartean, inguruko mozoloak etxebizitzako atarian, sukaldean, ukuiluan edo horretarako egokia zen beste leku batean elkartzen ziren. Bilera neguko egunen iluntzean egiten zen, astean hainbat saio, gorputzeko siluetak eta mugimendu koreografiko indibiduala marrazten zituen sebo, kandela edo kandela piztu baten argi mehean. Pixkanaka ikasleak elkargunean kontzentratzen ziren, maisuari ardoa, galletak edo txanpon batzuk eramanez. Ez zen harritzekoa ikastunek ospe handiagoko edo txikiagoko irakasle bat baino gehiago izatea. Saiakuntzan ikaskuntza maximizatzean zentratzen dira, jarrerak edo exekuzioak zuzenduz, urratsen teknika eta seriazioa menderatzeko (erdizka, dobla, jauzi edo zote, ebats, pika, zeina, etab.). Zirkuluaren biraketa-zentzuan inbuturik, adimena bere irakaslearen aginduei edo markaketari adi, gorputz tentea zurruntasunik gabe eta lurrera begira, eta belarria prest beste mutiko batek abestu, abestu edo txistukatutako doinua entzuteko.

Ikaskuntza hori guztia adinarekin eta parte-hartze publikoarekin sendotzen zen, eta, aldi berean, ospe kolektiboko zeinu bat zen, dantza mota hori egiteko trebetasun pertsonalaren arabera. "Jauziak" -eko maisu batzuek beren auzune edo udalerrian zuten audientzia, eta ospetsuenek, aldiz, eremu geografiko zabalak lortzen zituzten beren irakaskuntzetan. Gainera, beren armadetan dantza-teknikak irakasteko sistema frantsesak eta emandako diplomek maisu akreditatuen ospe dancistikoa areagotzen zuten, eta beren herrietako gazteek espero zituzten, beren irakaskuntza kualifikatuak lortzeko gogo handiz. Garai horietan, emakumeek ez zuten erakusten, konkurrentziaren aurrean, "jauzi" ak egiteko gaitasuna zutela, baina, modu pribatuan, modu bikainean gauzatzen zituzten. Dirudienez, "jauziak" (edo "mutil dantzak") abestiaren doinu horietako asko ez dira XVIII. mendetik haratago iristen, eta, hala ere, Pirinioen iparraldeko nortasunaren ikur bihurtu diren ezohiko ospea hartzen dute eta dute.

Los “jauziak” (junto a las baztanesas “Mutil dantzak”) son una joya del acervo tradicional conservado con celo y mimo en la cara norte del Pirineo (Lapurdi, Nafarroa beherea, Zuberoa, Nafarroa, Bearne, Landas, etc.). Danzas caracterizadas de concatenados movimientos o evoluciones (basados en la metodología de las “danzas de cuentas” o lo que es lo mismo, “danza por principios”), presentan dos modalidades o versiones: al paso –urratsak- o aéreos 

–antrexatak- y creando un amplio y rico repertorio que se puede dividir en “jauziak” (Muxikoak, Millafrangarrak, Baztandarrak, Azkaindarrak, Xibandiarrak, Lapurtar Motxak, etc.) y “segidak” (Hegi, Ostalerrak, Marianak edo Aitzina pika, Ahuntxa, etc.). Floreciendo en toda esta amplia zona geográfica, un interesante elenco de músicos y maestros de “jauziak” que se iniciaron en familias,  barrios, localidades o comarcas para distribuir sus propias aportaciones técnicas, formas o estilos melódico-coreográficos.

Entre los diez y doce años los mozalbetes de la zona se juntaban en el pórtico de la vivienda, en la cocina, el establo u otro espacio adecuado a dicho fin. La reunión se solía realizar al anochecer de los días de invierno, varias sesiones por semana, a la tenue luz de un sebo, velas o candil encendido que dibujaba las siluetas corporales y el movimiento coreográfico individual. De modo paulatino el alumnado se iba concentrando en el punto de encuentro, llevando vino, galletas o unas monedas a su maestro. No solía ser raro que los aprendices pasaran por más de un instructor de mayor o menor prestigio. En el ensayo se centran en maximizar el aprendizaje, corrigiendo posturas o ejecuciones para lograr de dominar la técnica de los pasos y la seriación de los mismos (erdizka, dobla, jauzi edo zote, ebats, pika, zeina, etc.). Imbuidos en el sentido de giro del círculo, la mente atenta a las órdenes o marcaje de su instructor, cuerpo erguido sin rigidez y mirada absorta hacia el suelo y el oído presto a escuchar la melodía cantada, tarareada o silbada por otro mozalbete.

Todo este aprendizaje se afianzaba con la edad y la participación pública, consistiendo a su vez en un signo de prestigio colectivo según la pericia personal en la ejecución de este tipo de danza. Algunos maestros de “jauziak” tenían su audiencia en la barriada o municipio de pertenencia y en cambio los más afamados, alcanzaban amplias zonas geográficas en sus enseñanzas. Además, el sistema francés de enseñanza de técnicas de danza en sus ejércitos y los diplomas expedidos, acrecentaban la fama dancística de los acreditados maestros y eran esperados por la juventud de sus respectivas localidades, con notable entusiasmo cara a obtener sus cualificadas enseñanzas. Épocas donde las mujeres no solían exhibir ante la concurrencia su capacitación en la ejecución de los “jauzi” pero que en privado, los ejercutaban de un modo exquisito. Al parecer muchas de estas melodías de “jauziak” (o “mutil dantzak”) no parecen superar más allá del siglo XVIII y sin embargo, adquieren y poseen una popularidad inusitada que se han convertido en signo de identidad norpirenaica.

JOSU LARRINAGA ZUGADI

jueves, 23 de abril de 2026

"Lehen Txinka"

 

xingili'K taldea: "Xiberotar dantzak, ttipitik gure herrietako dantza eskoletan ikasirik, lekü handia üken dü gure bizian. Ikusle bezala dantza ikusgarrietan gozatzez handitü gira eta hortik 6 neska eta 6 pottikoen artean ikusgarri baten plazaratzeko ametsa piztü zaikü. Hortik, Lehen Txinka ikusgarria sortü da dantzarekiko dügün harreman azkarraren kontatzeko"

"Lehen Txinka"

Dantz'hari-II


Zirikolatz dantza taldearen 45 urtekari, Dantz’hari ikusgarria sortu dute. Tradizioa eta sorkuntza uztartzen dituen dantza ikusgarria, partekatzearen eta transmisioaren ereduaren baitan gauzatzen dena. Izenak berak, molde anitzez interpretatzeko bidea eman dezakeen belaunaldi arteko mugimendua izan nahi du; dantzari, dantzan ari edo dantza hari. Ikusgarri hau, dantzaren inguruan ttipi eta handiak pasio beraren inguruan elkartzeko parada izanen da.
 

martes, 21 de abril de 2026